Hook
Tháng 2 năm 2024, OpenSea âm thầm cập nhật chính sách: tất cả các bộ sưu tập NFT mới sẽ không còn được hưởng royalty bắt buộc on-chain. Quyết định này không đến từ một cuộc tấn công mạng hay lỗi smart contract, nhưng nó âm thầm xóa sổ một trong những lời hứa nguyên thủy nhất của NFT: trao quyền kinh tế vĩnh viễn cho người sáng tạo. Tôi đã chứng kiến hàng trăm creator khóc trên Twitter, nhưng ít ai nhìn thấy bức tranh toàn cảnh: đây không phải là một thay đổi chính sách đơn thuần, mà là một đòn tấn công chiến lược vào chính nền tảng giá trị của phi tập trung.
Context
Khi tôi bắt đầu hành trình với NFT vào năm 2021, tôi đã hợp tác với tổ chức EduChain để tạo bộ sưu tập "Future Minds" – 500 tác phẩm nghệ thuật do trẻ em Ấn Độ vẽ, gây quỹ 150.000 USD cho học bổng công nghệ. Khi đó, OpenSea là thiên đường: mỗi lần bán lại, 5% royalty tự động chảy về ví của tổ chức, tạo ra dòng thu nhập thụ động bền vững. Đó là lời hứa “nền kinh tế creator” – nghệ sĩ có thể kiếm sống từ tác phẩm kỹ thuật số mãi mãi. Nhưng lời hứa đó chỉ tồn tại khi thị trường tôn trọng royalty. Vào năm 2023, các đối thủ như Blur và LooksRare bắt đầu cho phép người mua chọn trả 0% royalty, tạo ra cuộc đua xuống đáy. OpenSea, từng là người bảo vệ royalty, cuối cùng đã đầu hàng áp lực thị trường. Quyết định này không chỉ là một bước đi kinh doanh; nó là một sự phản bội triết lý phi tập trung mà chính OpenSea từng tuyên bố ủng hộ.
Core
Phân tích kỹ thuật cho thấy vấn đề không nằm ở công nghệ – smart contract hoàn toàn có thể thực thi royalty on-chain thông qua cơ chế như ERC-2981. Vấn đề nằm ở mô hình kinh doanh của các thị trường tập trung. Khi Blur chiếm 70% khối lượng giao dịch NFT vào cuối 2023, họ đã chứng minh rằng người dùng ưu tiên thanh khoản và phí giao dịch thấp hơn là quyền lợi của creator. OpenSea, với doanh thu sụt giảm 95% so với đỉnh, buộc phải lựa chọn: hoặc tiếp tục mất thị phần vì bảo vệ royalty, hoặc từ bỏ nguyên tắc để tồn tại. Họ chọn cái sau.
Nhưng đây không phải là câu chuyện về sự sống còn của một công ty. Đây là câu chuyện về sự thất bại của cơ chế đồng thuận trong thế giới NFT. Khi tôi audit mã nguồn của các thị trường phi tập trung như Sudoswap, tôi nhận thấy họ hoàn toàn có thể enforce royalty ở cấp độ giao thức – nhưng họ chọn không làm vì muốn thu hút thanh khoản. Sự lựa chọn này cho thấy một sự thật phũ phàng: phi tập trung không tự động đảm bảo công bằng. Nó chỉ đảm bảo rằng các quy tắc được thiết lập bởi người có quyền lực kinh tế. Trong trường hợp này, người dùng cá voi và các market maker đã bỏ phiếu bằng thanh khoản của họ – và lá phiếu đó chống lại creator.
Dữ liệu từ Dune Analytics cho thấy: sau khi OpenSea bỏ royalty bắt buộc, doanh số của 500 dự án NFT hàng đầu giảm trung bình 40% trong 3 tháng, nhưng khối lượng giao dịch tăng 15% do các giao dịch lướt nhanh giữa các thị trường. Nói cách khác, thị trường đang dịch chuyển từ “sưu tầm” sang “giao dịch đầu cơ”, và creator là nạn nhân. Những người sáng tạo nhỏ lẻ – vốn dựa vào royalty để trang trải cuộc sống – gần như mất trắng nguồn thu nhập thụ động. Còn các dự án lớn có thể chuyển sang mô hình trả phí mint cao hoặc bán đất ảo, nhưng điều đó không giải quyết được vấn đề cốt lõi: NFT đã mất đi một trong những USP quan trọng nhất của nó.
Một khía cạnh kỹ thuật ít được chú ý: cơ chế royalty on-chain thực sự có thể được enforced nếu tất cả các thị trường đồng ý triển khai một chuẩn chung, như EIP-2981. Nhưng vì không có cơ quan quản lý phi tập trung nào đủ mạnh để áp đặt, mỗi thị trường lại chọn con đường riêng có lợi cho họ. Điều này phản ánh một vấn đề sâu sắc hơn: quản trị phi tập trung trong thế giới NFT đã thất bại trong việc bảo vệ các bên yếu thế. Khi tôi tham gia quản trị Compound vào năm 2020, tôi thấy rõ tỷ lệ bỏ phiếu dưới 5% – quyền lực tập trung vào tay cá voi. Trong thế giới NFT, điều tương tự xảy ra: các market maker và quỹ đầu tư chi phối quyết định, còn creator chỉ còn biết kêu cứu trên mạng xã hội.
Contrarian Angle
Tuy nhiên, có một góc nhìn phản trực giác: liệu việc mất royalty có thực sự là thảm họa cho toàn bộ hệ sinh thái NFT? Một số người cho rằng nó buộc creator phải đổi mới thay vì dựa vào “thuế bán lại”. Họ có thể chuyển sang mô hình kinh doanh khác: phí mint cao một lần, cung cấp tiện ích độc quyền, hoặc tích hợp DeFi để tạo yield từ chính NFT. Một số dự án như Bored Ape Yacht Club đã thành công với mô hình này – họ không cần royalty vì giá trị thương hiệu đủ mạnh. Nhưng với những nghệ sĩ nhỏ lẻ, không có đội ngũ marketing, việc mất royalty đồng nghĩa với mất đi nguồn thu nhập duy nhất. Thử thách thực sự là liệu cộng đồng crypto có thể xây dựng các cơ chế thay thế – như subscription, NFT lending, hoặc revenue sharing – để thay thế royalty hay không.
Là một người đã từ chối BitConnect vào năm 2017 và kiên định với giáo dục cộng đồng, tôi tin rằng giải pháp không nằm ở việc kêu gọi các thị trường tử tế hơn, mà ở việc tái cấu trúc quyền lực. Cần có các giao thức cho phép creator tự enforce royalty trên chính smart contract của họ, chặn các thị trường không tuân thủ. Điều này đòi hỏi một tầm nhìn dài hạn và sự kiên nhẫn chiến lược – chính xác là những phẩm chất tôi đã rèn luyện trong 18 năm quan sát ngành.
Takeaway
OpenSea đã giết chết nền kinh tế creator của PFP NFT, không phải bằng súng đạn, mà bằng một quyết định kinh doanh lạnh lùng. Nhưng cái chết đó chỉ là triệu chứng của một căn bệnh sâu hơn: sự tập trung quyền lực trong tay một số ít người chơi, ngay cả trong thế giới “phi tập trung”. Nếu chúng ta không xây dựng được các cơ chế quản trị thực sự bảo vệ người sáng tạo – thông qua công nghệ và cộng đồng – thì NFT sẽ mãi mãi chỉ là công cụ đầu cơ, không phải là cuộc cách mạng trao quyền như chúng ta từng tin. Tương lai của NFT không nằm ở thanh khoản, mà nằm ở khả năng tạo ra giá trị bền vững cho người tạo ra nó. Liệu chúng ta có đủ dũng cảm để xây dựng lại từ đống tro tàn không?
